Türkiye İktisat Tarihi

Korkut Boratav, Türkiye İktisat Tarihi 1908-2009, İmge Kitabevi, İstanbul, 2015

Kitap 1983 yılında yazılmış ve ilk hali 1987 yılında basılmış, 2003 yılında gözden geçirilmiş bazı bölümler yeniden yazılmış ve bir bölüm eklenmiş (1989-2002). Bununla birlikte, 2009 yılına kadar olan dönem incelendiğinden, 2003 ila 2009 arasında muhtelif tarihlerde eklemeler ve gözden geçirmeler söz konusu. Kitap esas itibarıyla meslekten iktisatçı olmayanlar için tasarlanmış.

1908 ila 2009 (100 yıllık) dönem 10 adet bölüme ayrılmış.

1. 1908-1922 Savaş yılları

2. 1923-1929 Açık ekonomi koşullarında yeniden inşa.

3. 1930-1939 Korumacı-devletçi sanayileşme

4. 1940-1945 Bir kesinti, II Dünya Savaşı

5. 1946-1953 Dünya ekonomisi ile farklı bir eklemlenme denemesi

6. 1954-1961 Tıkanma ve yeniden uyum

7. 1962-1976 İçe dönük dışa bağımlı gelişme ve yeniden bunalım 1977-1979

8. 1980-1988 Sermayenin karşı saldırısı

9. 1989-1997 Finans kapitale teslimiyet ve popülizme aksak dönüş

10. 1998-2009 Kesintisiz IMF gözetimi ve krizler

Müslüman İktisatçının Para ile İmtihanı

 

Müslüman İktisatçının Para ile İmtihanı[1]

 

Para insanlığın en önemli icatlarından birisidir. İnsanlık paranın icadıyla tabir caizse bir sıçrama yaşadı, ticari ilişkiler, insanlar arası mal ve hizmet değiş tokuşları çok daha kolay yapılır oldu. Para medeniyetin inşasında temel dönüm noktalarından birisidir.

Bununla birlikte paranın icadı insan ve mülkiyet ilişkisinde önemli değişikliklere de yol açtı.

Paranın olmadığı takas ekonomisinde tasarruf sahipleri servetlerini fiziki olarak saklamak zorundaydılar. Serveti fiziki olarak saklamak ise depolama vb. maliyetlere katlanmayı gerektiriyordu. Dolayısıyla insanlık paranın icadıyla birlikte servetini daha kolay saklama ve biriktirme imkanını da elde etmiş oldu.

Ticaret toplumu

 Müslüman toplumların kültüründe ticarete daha bir yatkınlık var. Bunun nispeten "dini" bir temeli olduğu söylenebilir: "Rızkın onda dokuzu ticarettir" vb. hükümler, Kur'an'da hakim olan ticari söylem, İslam'ın Mekke gibi bir ticari merkezde doğmuş olması vs. 

Buna karşılık yatırım düşüncesi o ölçüde kök salmış görünmüyor. Belki tul-i emel addedilmesinden, belki kısa sürede köşeyi dönme düşüncesinden, risk almak istenmemesinden vs. Yarını Allah bilir. Yarın demek gaybdır. Gayb yani bilinmeyen. Onu da Allah bilir. Bilinmeyene yatırım yapmak ne ölçüde akılcı? Muhtemelen bu düşünceler etkili olmuştur.

Yatırım uzun vadeli bir iş. Uzun süre beklemek gerek. Üstelik yapılan yatırımın isabetli olup olmadığı da zamanla belli olacak. Oysa ticarette iş böyle değil. Fırsatı yakaladığında al ve sat. Kârı realize et. Yatırım için beklemek yok, sabretmek yok, uzun vadeli risk almak yok, al ve sat. Kârı elde et. 

İslam toplumlarında kapitalizmin gelişememesinin gerisinde bu düşünce yok mu acaba?

İslam İktisadına Dair İlk Çalışmalar

Modern dönem İslam dünyasında ilk “iktisat” metinleri

Modern anlamda iktisat biliminin tarihi çok eski değildir. Kimileri onu merkantilistlerle başlatır, ama ağırlıklı görüş modern iktisat anlayışı Adam Smith’in “The Wealth of Nations” (Milletlerin Zenginliği) adlı eserinin yayımlanmasıyla, yani 1776 tarihinde başlar. Dolayısıyla modern iktisat düşüncesinin tarihi üç yüz yılı aşkın bir süredir denilebilir.

Modern İslam düşüncesinde ise “iktisat” kavramına ya da “İslam iktisadı”na dair yazılar oldukça yenidir.

İslami İktisat

İslami İktisat, Değerler ve Modernleşme Üzerine, Sabri ORMAN, İnsan Yay., İstanbul, 2014

İslami İktisat, Değerler ve Modernleşme Üzerine adlı eser esas itibariyle Sabri Orman Hoca’nın muhtelif tarihlerdeki yazılarının bir araya getirilmesinden oluşmuş. Bunlara daha önce yayınlanmamış olan birinci bölüm eklenmiş. Önemli bir çalışma.

Sabri Orman İslam İktisadı ya da kendi deyimiyle İslami İktisat üzerine düşünen, yazan, eserler ortaya koyan bir bilim adamı. Onun bu alandaki çabalarının takdir edilmesi gerektiği görüşündeyim, zira mesele üzerine ciddi olarak düşünerek özgün bir şeyler ortaya koymaya çalışmaktadır.

Faiz mi Borçlanma mı?

Bir an heyecanlandım, zira uzun süredir Kur’an’daki riba (faiz) yasağının hikmetlerini, sebeplerini anlamaya çalışıyordum. Bu sefer cevabı buldum diye düşündüm.

Sabri Orman Hoca önemli bir iktisatçı. Sadece iktisatçı değil, kendi deyimiyle "İslami İktisat" konusunda önemli çalışmalara imza atmış olan bir bilim adamı. 

Hadislerde Riba

Riba konusundaki tartışmanın önemli dayanaklarından birisi de bu konudaki hadislerdir. Konuya ilişkin hadisler iki ana gruba ayrılabilir. Bunlardan birincisi ribayı yeren, diğeri ise ribanın mahiyetine ilişkin hadislerdir.

Ribanın mahiyeti konusundaki hadisler konumuz açısından büyük önem arz etmektedir. Öncelikle bu hadisleri nakledelim:

Altı eşya hadisi:

Müslim’de yer alan bir hadise göre, Ebu Said el-Hudri Resulullah’tan şöyle rivayet etmiştir:

Kur'an'da Riba

Sonda söyleyeceğimizi başta söyleyelim: Kur’an ‘riba’yı kesinlikle yasaklamıştır. Bunda hiç tereddüt yoktur. Bu konuda Kur’an’ın emirleri çok nettir. Bu konudaki Kur’an ayetleri, nüzul sırasına göre, aşağıda verilmiştir. Öncelikle bunları inceleyelim: Riba ile ilgili olarak nüzûl sırasına göre ilk inen ayet şudur:

İnsanların mallarından artsın diye verdiğiniz riba Allah katında artmaz. Ama Allah'ın rızasını isteyerek verdiğiniz zekat ise, işte kat kat arttıranlar onlardır (Rum Suresi 30/39).

İslamiyet ve Kapitalizm

İSLAMİYET VE KAPİTALİZM 
Maxime RODINSON, Türkçesi: Orhan SUDA, Gün Yayınları, İstanbul,1969.

Kitap şu bakımdan ilginç: 1969’larda, İslam Ekonomisi ya da İslam ve Ekonomi bağlantısı konusunda yayınlanmış dikkate değer ölçüde eser sayısı yok denecek kadar az. O nedenle, o tarihler için böyle bir içerik, kapsam ve vukufiyet gerçekten ilginç. O tarihte İslami kesimde bu kitabı anlayabilecek kişi sayısı bile muhtemelen çok azdı. Kitap bugün için de İslam ve Kapitalizm ilişkisi açısından en önemli eserlerden biri olma özelliğini koruyor.